Canlılığın Gizli Origamisi

Geçenlerde Science Magazine’in bir belgeselinde çok ilginç yeni bilgilere denk geldim ve sizlerle paylaşmak istedim.

Bilim adamları dün olduğu gibi bugün de halâ hücredeki büyük sırların küçük parçalarını çözmeye çalışıyorlar. “Doku origamisi” çalışması da bu parçalarından biri. Araştırmacılar, hücrelerin çevrelerindeki fiziksel koşulları nasıl algıladığını ve bu koşullara nasıl tepki vererek şekil oluşturduğunu anlamaya çalışırken, aslında canlılığın en temel sorularından birine yaklaşıyorlar.

Bilim adamları, tıpkı bir origami ustasının düz bir kâğıdı katlayarak farklı şekiller oluşturması gibi, canlı hücrelerden meydana gelen düz bir doku tabakasının da kendi kendine kıvrılıp katlanarak üç boyutlu yapılara dönüşebildiğini gösteren dikkat çekici bir araştırma gerçekleştirmişler. İlk bakışta basit görünen bu çalışma, aslında canlıların nasıl oluştuğuna dair en temel sorulardan birine ışık tutuyor.

İnsan bedeni, hayvanlar ve bitkiler; kısacası bütün canlılar, başlangıçta bir araya gelen hücrelerden meydana gelir. Ancak bu hücreler yalnızca yan yana duran küçük yapı taşları değildir. Büyür, hareket eder, birbirleriyle iletişim kurar ve zamanla bükülerek, katlanarak son derece karmaşık dokular ve organlar oluştururlar. Bir kalbin, bir akciğerin veya bir yaprağın kendine özgü şeklini nasıl kazandığı, gelişim biyolojisinin en önemli sorularından biridir.

Araştırmacılar bu soruya cevap ararken, laboratuvarda hücreleri ince bir tabaka hâlinde yetiştirdiler. Hücreler, bulundukları yüzey üzerinde hareket etmeye ve belirli doğrultularda dizilmeye devam ediyordu. Bilim adamları, hücrelerin altında bulunan yumuşak tabakayı ise özel olarak tasarladı. Bu yüzeyde, hücrelerin davranışını etkileyen küçük düzensizlikler, yani “kusurlar” oluşturuldu.

Hücreler, bu mikro desenlerin etkisiyle belirli yönlere doğru hizalandı ve söz konusu kusurların etrafında dönerek yoğunlaşmaya başladı. Daha sonra hücreler alt yüzeyden serbest bırakıldığında, bazı bölgelerde oluşan yoğunluk farkları doku tabakası içinde gerilim meydana getirdi. İşte bu gerilim, düz görünen hücre tabakasının kıvrılmasına, bükülmesine ve üç boyutlu şekiller oluşturmasına yol açtı.

Daha da şaşırtıcı olan ise, bilim adamlarının bu şekilleri önceden tahmin edebilmesiydi. Alt tabakadaki kusurların yeri ve düzeni değiştirilerek, oluşacak kıvrımların ve şekillerin nasıl olacağı hesaplanabiliyordu. Böylece adeta canlı bir “doku origamisi” ortaya çıkıyordu.

Bu çalışma bugün için yalnızca küçük ve basit yapılar üretmiş olabilir. Ancak gelecekte organ gelişiminin sırlarını anlamak, hasarlı dokuları onarmak ve yapay organ üretimi gibi alanlarda önemli kapılar açabilir. Çünkü canlılık, yalnızca hücrelerin varlığıyla değil, onların belirli bir düzen içinde hareket edip anlamlı şekiller oluşturmasıyla ortaya çıkar.

Belki de bu araştırmanın en hayranlık uyandıran yönü şudur: Milyarlarca hücrenin bir araya gelerek kusursuz bir beden oluşturmasının ardında rastgele bir karmaşa değil; hassas bir ölçü, ince bir denge ve hayranlık verici bir düzen vardır. Bilim ilerledikçe, canlıların yaratılışındaki bu eşsiz sanatın yeni ayrıntıları birer birer keşfedilmeye devam ediyor. Allah’ın eşsiz sanatının…

Çünkü bir yaprağın kıvrımından insan beyninin karmaşık yapısına, bağırsakların iç yüzeyinden kalbin odacıklarına kadar canlı bedenindeki üç boyutlu düzenin oluşabilmesi için hücrelerin yalnızca var olması yetmiyor. Onların doğru zamanda, doğru yerde ve doğru biçimde organize olması gerekiyor.

Basit görünen başlangıçlardan, böylesine karmaşık ve kusursuz yapılar nasıl ortaya çıkıyor? Milyonlarca hücrenin doğru zamanda doğru yerde bulunması, birbiriyle uyum içinde hareket etmesi, yönlenmesi, kıvrılması ve sonunda son derece karmaşık yapılar meydana getirmesi gerçekten başıboş tesadüflerin eseri olabilir mi?.. Evrim teorisine bağnaz bir inançla bağlı olan kimi bilim adamları, sadece materyalizme olan bağlılıkları uğruna bu kusursuzluğun kör tesadüfler tarafından meydana getirildiğini iddia etseler de hakikat çok açıktır.

Bilim, hücrelerin nasıl hareket ettiğini, hangi fiziksel şartlardan etkilendiğini ve hangi mekanizmalarla şekillendiğini araştırabilir. Bir hücrenin nasıl hareket ettiğini açıklamak, onun neden böyle kusursuz bir düzen içinde hareket ettiğini açıklamak değildir. Milyonlarca hücrenin aynı büyük düzenin parçası olarak hareket etmesi; doğru yerde buluşması, doğru yönde hizalanması ve sonunda canlılığın muhteşem mimarisini oluşturması, tesadüflerin başıboş savrulmalarıyla açıklanamayacak kadar büyük bir intizamdır. Kâinatta hiçbir şey kendi başına hareket eden anlamsız bir parçadan ibaret değildir.

İnsan hücresi, görünmeyen bir âleme sığdırılmış ilahî bir mucizedir. Bu mikroskobik dünyada görülen muazzam düzen ve ölçü, bize sonsuz ilim sahibi Allah’ın eserlerini gösterir.

Gözün göremediği o küçücük hücrede, tesadüfün değil, o yüce kudretin imzası vardır. Biz hücrelerin hareketini keşfettikçe, aslında “Ol!” emrinin ardındaki hikmetin yalnızca küçücük bir bölümüne şahit oluyoruz.

Zafer Bilim ve Araştırma Dergisi, Ekim