Tek Bir Canlı mı, Bir Koloni mi?

Denizin derinliklerinde öyle canlılar var ki bakınca onlara “Bir canlı” demek bile insanı yanıltabiliyor. Sifonoforlar mesela…

İlk bakışta tek bir canlı gibi görünürler. Oysa gördüğümüz şey, yüzlerce hatta bazı türlerde binlerce özelleşmiş bireyin bir araya gelerek oluşturduğu bir kolonidir. Bu bireylerin her biri, koloninin bütünü içinde farklı bir görevi yerine getirir.

Kimi besin yakalar, kimi sindirim ve beslenmeye katkı sağlar. Kimi koloninin su içinde hareket etmesini sağlar. Kimi üreme görevini üstlenir. Kimi ise savunma ve avlanmada kullanılan yapıları oluşturur.

Yani ortada, birbirinden bağımsız hareket eden sıradan canlılar topluluğu değil; görevleri birbirinden ayrılmış, fakat bütünü ayakta tutmak için birbirine bağımlı hâle gelmiş bir sistem vardır.

Bir insan bedeni düşünün. Kalbin göreviyle gözün, akciğerin göreviyle midenin görevi aynı değildir. Ama her organ, kendi vazifesini yerine getirerek bütünün hayatına hizmet etmek üzere yaratılmıştır.

Sifonofor kolonisi de buna benzer bir organizasyon sergiler. Üstelik burada daha da düşündürücü bir durum vardır. Bu özelleşmiş yapılar, tek başlarına koloninin tamamını meydana getiren bağımsız bir “birey” gibi davranmazlar. Her biri, koloninin ihtiyaçları doğrultusunda belirli bir görevi yerine getirmek üzere farklılaştırılmıştır.

Birinin yaptığı diğerinin işine, diğerinin yaptığı bir başkasının işine bağlıdır. Avlanma beslenmeye, beslenme harekete, hareket hayatta kalmaya, üreme ise neslin devamına hizmet eder.

Yani ortada bir görev paylaşımı vardır.

Fakat bu görev paylaşımını yapan bir “toplantı” yoktur.

Kimse diğerine “Sen avlan, sen hareket et, sen üre” diye talimat vermez.

Bir karar mekanizması yoktur.

Bir yönetim kurulu yoktur.

Bir akıl masası yoktur.

Buna rağmen ortaya, hayranlık uyandıracak kadar düzenli bir iş bölümü çıkar.

İşte insanı asıl düşündüren nokta burasıdır.

Şuursuz hücrelerden, dokulardan veya özelleşmiş yapılardan meydana gelen bir sistem, nasıl oluyor da bütünü gözeten bir düzen içerisinde işleyebiliyor?

Bir araya gelen parçalar, kendi başlarına sahip olmadıkları bir bütünlük görüntüsünü nasıl ortaya çıkarıyor?

Bilim bize bunun nasıl gerçekleştiğini anlatabilir: Hangi yapı ne işe yarıyor, nasıl gelişiyor, hangi biyolojik mekanizmalar devreye giriyor gibi…

Ama insanın zihninde başka bir soru daha beliriyor:

Bu kusursuz vazife paylaşımının arkasındaki ölçüyü, düzeni ve programı kim koydu?

Çünkü bir sistemin nasıl çalıştığını açıklamak, o sistemin niçin böylesine ölçülü ve düzenli olduğunu sormayı gereksiz hâle getirmez.

Bir binadaki elektrik sistemini anlatabilirsiniz. Kabloların nereden geçtiğini, hangi düğmenin hangi lambayı yaktığını, akımın nasıl dolaştığını açıklayabilirsiniz. Fakat bütün bunları bilmek, o sistemi kimin tasarladığı sorusunu ortadan kaldırmaz.

Sifonofora bakarken de mesele yalnızca “Nasıl çalışıyor?” değildir. Biraz daha derine bakınca soru değişir: Bu kadar farklı görevi, tek bir hayatın devamı için birbirine bağlayan kimdir?

Denizin içinde sürüklenen küçücük bir koloni, bize sessizce büyük bir hakikati hatırlatıyor:

İlim, düzeni görür.

Tefekkür ise o düzenin ardındaki kudreti ve hikmeti arar.

Yüzlerce özelleşmiş yapı…

Her biri kendi vazifesini yapıyor.

Hiçbiri bütünü yönetiyor görünmüyor.

Ama bütün, sanki tek bir iradenin emriyle hareket ediyormuşçasına uyum içinde varlığını sürdürüyor.

Şuursuz fertlerden böylesine şuurlu görünen bir iş bölümü…

Bilen, gören, ölçüyle yaratan bir Zât’ın eserini düşündürmüyor mu?

Belki de denizin derinliklerinde gördüğümüz şey yalnızca bir canlı kolonisi değildir.

Bize, yaratılışın haber verdiği bir cümledir:

“Bütünü görebilmek için parçaların ötesine bak.”

Her şeyin üstünde tasarruf sahibi olan Allah, ne yücedir… (Yasin Suresi, 63)

Emel Elif Bayraktar

Zafer Bilim ve Araştırma Dergisi, Kasım