Kalkınma Yolu Projesi Küresel Ticarette Basra’dan Avrupa’ya Yeni Güç Dengesi

Hürmüz Boğazı'nın Alternatifi, İran'ın Devre Dışı Kalışı ve Avrasya Lojistik Savaşları

Uluslararası ilişkilerde “ticaret yolları” hiçbir zaman sadece konteyner veya tren vagonlarından ibaret olmadı. Bugün Türkiye, Irak, Katar ve Birleşik Arap Emirlikleri arasında mutabakatı sağlanan 1200 kilometrelik Kalkınma Yolu Projesi (Development Road), Asya ile Avrupa arasındaki ticaret haritasını baştan çizen jeostratejik bir hamledir. Basra Körfezi’ndeki Büyük Faw Limanı’ndan başlayıp Irak’ı güneyden kuzeye kat ederek Türkiye üzerinden Avrupa’ya uzanan bu devasa otoyol ve demiryolu koridoru, küresel tedarik zincirinde yıllardır süregelen bağımlılıkları kökten sarsmaktadır.

Projenin güzergâhı stratejik bir titizlikle kurgulanmıştır: Basra’daki Büyük Faw Limanı’ndan giren yükler; Zübeyr, Nasıriye, Necef, Kerbela, Bağdat, Samarra, Kerkük ve Musul hattını takip ederek Ovaköy / Fişabur sınır kapısından Türkiye’ye ulaşmaktadır. Türkiye içinde ise Mersin, Gaziantep, Ankara ve İstanbul bağlantıları üzerinden doğrudan Avrupa demiryolu ve karayolu ağına entegre olmaktadır. Süveyş Kanalı üzerinden yapılan deniz taşımacılığı yaklaşık 35-45 gün sürerken, Kalkınma Yolu sayesinde Çin ve Hindistan’dan çıkan mallar Avrupa pazarlarına sadece 20-25 günde ulaşabilecektir.

Neden bu proje küresel dengeleri bu kadar sarsıyor? Cevap açık: Hürmüz Boğazı ve Süveyş Kanalı gibi jeopolitik fay hatlarına doğrudan alternatif oluşturması! Yıllardır Basra Körfezi’nin tek çıkış vanası konumunda olan Hürmüz Boğazı, İran’ın askeri ve siyasi tehditleriyle her an kapanma riski taşıyan bir darboğazdır. Kızıldeniz’deki Husi saldırıları ve Süveyş’teki tıkanıklıklar da eklendiğinde, Kalkınma Yolu deniz taşımacılığındaki jeopolitik riskleri devre dışı bırakan karasal bir emniyet supabı olarak öne çıkmaktadır.

Lakin burada gözden kaçırılmaması gereken en kritik dinamik İran’ın durumudur. Kalkınma Yolu, Çin’in Kuşak ve Yol İnisiyatifi kapsamında İran üzerinden geçen koridorları ve Çabahar Limanı projesini işlevsiz bırakmaktadır. Tahran yönetimi, Irak’ın kuzey-güney ekseninde Türkiye ile doğrudan bağlanmasını kendi bölgesel nüfuzuna (Şii Hilali stratejisine) ve Doğu-Batı ticaretindeki tekelci konumuna indirilmiş ağır bir darbe olarak görmektedir. İran’ın devre dışı kalması, bölgedeki ekonomik ağırlık merkezini Tahran’dan Bağdat-Ankara hattına kaydırmaktadır.

Tam da bu aşamada akıllara şu soru takılıyor: İmzalar atılırken Irak Ulaştırma Bakanı Rezzak Muheybes es-Sadavi veya bazı yetkililer neden imza süreçlerinde tereddüt yaşadı ya da masada pürüzler çıktı? Erbabı bilir ki Irak siyaseti tek parça değildir. Irak hükümeti içindeki İran’a yakın siyasi bloklar ve milis grupları (Haşdi Şabi kanadı), İran’ın baypas edilmesinden rahatsız oldukları için projeye sürekli ayak sürmüş; finansman, egemenlik hakları ve bölgesel kontrol argümanlarını öne sürerek süreci geciktirmeye çalışmışlardır. Bağdat’taki mezhepsel ve siyasi dengeler, imza süreçlerinde diplomasi trafiğinin en zorlu virajını oluşturmuştur.

Peki, Avrupa Birliği’nin (AB) bu dev projeye yaklaşımı nedir? Avrupa, Çin’in Kuşak ve Yol projesine alternatif olarak Hindistan merkezli IMEC (Hindistan-Orta Doğu-Avrupa Koridoru) projesini desteklemekteydi. Ancak Gazze’deki savaş ve Orta Doğu’daki güvensizlik nedeniyle IMEC rafa kalkma noktasına gelince, AB mecburen gözünü Kalkınma Yolu’na çevirmiştir. Avrupa, Rusya-Ukrayna savaşı nedeniyle Kuzey Koridoru’nu yitirdiği için Yeşil Mutabakat uyumlu, güvenli ve hızlı olan Kalkınma Yolu’nu tedarik zincirinin yeni omurgası olarak planlarına dâhil etmeye başlamıştır.

Geleceğe yönelik ortaya koyabileceğimiz “Avrasya Dijital ve Endüstriyel Entegrasyon Kalkanı Teorisi” ise bize şunu gösteriyor: Kalkınma Yolu yalnızca bir ulaştırma projesi değil; fiber optik veri hatları, akıllı lojistik merkezleri ve sanayi koridorları üzerinden Doğu ile Batı arasındaki dijital veri ve yüksek teknoloji akışını güvenceye alan yeni bir jeopolitik kalkandır. Teoriye göre; bu koridor tamamlandığında İran ve Suudi Arabistan gibi geleneksel ticaret rotası tutucuları pasifleşecek, Türkiye ve Irak ikilisi Avrasya’nın yeni dijital ve endüstriyel üretim üssü haline gelecektir. Karşılıklı ticari ve teknolojik bağımlılık, bölgedeki terör ve istikrarsızlık odaklarını sönümleyerek güvenlik üreten bir mekanizmaya dönüşecektir.

Sonuç olarak; Hürmüz’ün risklerini pasifize eden, İran’ı baypas eden ve Avrupa’yı Asya’ya kestirmeden bağlayan bu proje, 21. yüzyılın en büyük jeopolitik satranç hamlelerinden biridir.